NVT - Een boek over stress waarvan in geen tijd vijfduizend exemplaren over de toonbank gaan? Het is duidelijk crisis. Stressmanagementspecialist Luc Swinnen voldoet met 'Stress is geen probleem' onmiskenbaar aan een maatschappelijke behoefte. Voor veel mensen blijkt stress wel degelijk een probleem. 'Ja, maar een probleem dat je kunt oplossen.'

Tientallen stressgerelateerde zelfmoorden na een reorganisatie bij France Telecom. Een petitie tegen de 'stress veroorzakende werkdruk' bij de RTBf. En een stressmanagementconsulent die de hulpaanvragen niet meer kan bijhouden (wat dan bij hem ongetwijfeld weer tot stress leidt). 'Ik begeleid vooral groepssessies in bedrijven', legt Luc Swinnen uit. 'Maar veel bedrijven sturen daarnaast nog individuele medewerkers naar mij toe. Of beter: stuurden, want door de crisis worden die bedrijven gedwongen te besparen, en dit is een van de eerste uitgavenposten die sneuvelen. Toch merk ik dat nog veel mensen individueel advies komen vragen en het dan maar zelf betalen, zo kwaad hebben ze het.'

Stress is dus nooit zozeer de ziekte van de tijd geweest als nu. Terwijl we het nooit eerder zo goed gehad hebben als nu. De oermens, die had pas stress: het was eten of gegeten worden. Zijn we niet met zijn allen een bende verwende kinderen geworden? 'Dat is naast de kwestie', zegt Swinnen. 'De oermens kampte met acute stress, waarop ook meteen een antwoord kwam. Als hij eten vond, was zijn enige probleem voor een tijd opgelost. En als hij door een wild dier werd aangevallen, wist hij te ontsnappen of ging hij dood. In beide gevallen: probleem opgelost. (lacht) Het menselijke lichaam is erop voorzien korte periodes van stress te ondergaan. Maar de moderne mens loopt voortdurend gestresseerd rond, en dat is wat op termijn gezondheidsproblemen veroorzaakt.'

Die stressgerelateerde gezondheidsproblemen zijn volgens Swinnen niet min. Dat gaat van een lichte hoofdpijn over chronische darmklachten tot hartaandoeningen, van futloosheid over burn-out tot regelrechte depressie. Dat doet de titel van zijn nieuwe boek, Stress is geen probleem, een beetje cynisch klinken. 'Dat is niet de bedoeling', zegt Swinnen. 'De titel moet natuurlijk een beetje prikkelen, maar de achterliggende betekenis is dat je met stress kunt leren omgaan.'

Een klein misverstand, dus. Zo bestaan er wel meer, als stress op het werk het onderwerp van gesprek is. We bladerden samen met Swinnen door zijn boek en kozen zeven misverstanden uit.

1. Stress krijg je als je te veel werk hebt

'Ik heb de voorbije jaren meer dan honderdduizend mensen bevraagd over de oorzaken van stress op het werk, en in de top tien komt te veel werk pas op de vijfde plaats', zegt Swinnen. 'Het klopt wel dat de werkdruk voortdurend toeneemt, en dat is zeker een belangrijke stressfactor. Mensen die een te hoge werklast hebben, riskeren een burn-out. Maar er zijn bijna net zoveel mensen die klagen dat ze te weinig of te makkelijk werk hebben. Die riskeren wat we tegenwoordig een bore-out noemen. Als je af en toe voor je computerscherm zit te doen alsof je werkt, dan weet je over welk gevoel ik het heb. Maar te veel noch te weinig werk staan dus in de top drie van de oorzaken van stress op het werk. De belangrijkste factoren zijn, in aflopende volgorde van belangrijkheid: collega's die hun werk niet (goed) doen, gebrek aan steun van de directe chef, en onzekerheid over de toekomst. Mensen die vrezen voor hun job, worden snel apathisch, en ook die apathie is een symptoom van stress.'

Wat ons meteen naadloos bij het tweede misverstand brengt.

2. Aan stress door jobonzekerheid is niets te doen

'Dat is absoluut onjuist. Het is natuurlijk nooit aangenaam te werken in een bedrijf waar gereorganiseerd wordt of waar afvloeiingen worden aangekondigd. Maar hier hangt alles, of toch bijna alles, af van de manier waarop het bedrijf met zijn werknemers communiceert. Direct, open, eerlijk en betrokken communiceren, dat is waar het op aankomt. Mensen in het ongewisse laten berokkent veel meer schade dan meteen vertellen wat er staat te gebeuren. Als de geruchtenmolen op gang komt, ben je als bedrijfsleider eigenlijk al in de fout gegaan. Er is maar één ding erger voor een werknemer dan van zijn baas te horen dat hij zijn baan kwijt is: datzelfde nieuws eerst in de krant te moeten lezen.'

3. Technologie laat ons toe efficiënter te werken en neemt dus stress weg

'Het zou mooi zijn als dat waar was, maar meestal zie ik het omgekeerde gebeuren. De moderne communicatiemiddelen bezorgen ons nog meer werk, en we verleren er ook door met elkaar te praten. In hoeveel kantoren communiceren mensen die op enkele meters van elkaar zitten niet via e-mail, in plaats van gewoon even bij elkaar langs te lopen?'

'Daarnaast is er het probleem dat we dankzij - of beter: door toedoen van - de moderne technologie veel makkelijker werk mee naar huis nemen. Laptops, gsm's, smartphones: we zetten ze nooit meer uit. Dat is om problemen vragen. In dat opzicht zijn mensen die productionele taken uitvoeren doorgaans minder vatbaar voor stress dan 'kenniswerkers'. Zij hebben niet alleen een duidelijker afgelijnde en makkelijker te controleren taakomschrijving, als ze de fabriekspoort achter zich dichttrekken, laten ze ook hun werk achter zich.'

4. Mannen hebben meer last van stress dan vrouwen

'Dat zou je kunnen denken omdat er nog altijd meer mannen in hogere functies zitten dan vrouwen, maar het klopt niet. Vrouwen lopen twee keer meer kans om arbeidsongeschikt te worden door stress dan mannen. Dat heeft ongetwijfeld met de dubbele verantwoordelijkheid te maken: vrouwen hebben misschien niet meer stress op het werk dan mannen, maar ze moeten er vaak de stress van de gezinsorganisatie bij nemen. Daarbij komt dat vrouwen altruïstischer en empathischer zijn dan mannen: ze nemen er de emotionele problemen van collega's bovenop. Tot slot zijn vrouwen ook meer begaan met orde en stiptheid dan mannen. Ook dat veroorzaakt extra stress.'

5. Stressgevoelig zijn is een teken van zwakte

'Dit is een van de hardnekkigste misverstanden waarmee ik te maken krijg. Last hebben van stress is nog altijd een maatschappelijk taboe. Ik vind in mijn uitgebreide patiëntenbestand niet één persoon bereid om, bijvoorbeeld, herkenbaar op tv te getuigen over zijn problemen. Zelfs niet als die problemen intussen van de baan zijn. Je ziet ook in elke personeelsadvertentie het woord 'stressbestendig' opduiken. Geen enkel bedrijf zal ooit een stressgevoelig persoon zoeken om een vacature in te vullen, uit vrees een zwakkeling binnen te halen. Dat is je reinste onzin, en dat is ook het eerste wat ik bedrijfsleiders vertel als ik hen advies geef: een team dat alleen uit stressbestendige mensen bestaat, is gedoemd te mislukken. Je hebt mensen nodig die een signaalfunctie vervullen als het mank loopt met de sfeer en de communicatie in het bedrijf. Je hebt ook mensen nodig die wat terughoudender zijn, die eerst even nadenken voor ze zich op een project storten. Stressgevoelige mensen zijn meestal van het introvertere type, dat eerst analyseert en dan pas in actie komt. Stressbestendige mensen zijn door de bank genomen extraverter en voortvarender en maken makkelijker carrière. De selectie begint al in onze studententijd: de stressbestendige jongeren praten zichzelf een weg doorheen de mondelinge examens, ze beslissen bij wijze van spreken voor de professoren welke vragen ze zullen beantwoorden. Bedrijfsleiders behoren doorgaans tot deze categorie, en ze zijn geneigd mensen met dezelfde eigenschappen rond zich te scharen. Dat is een enorme stommiteit. Elk bedrijf heeft stressgevoelige mensen nodig. Die zijn doorgaans gemotiveerd, loyaal en functioneren goed in een team.'

6. Stressbestendige mensen zijn gezonder dan stressgevoelige mensen

'Nog zo'n fabeltje. Op de korte termijn schuilt er een grond van waarheid in, omdat er zich bij de extraverte mensen minder snel stressgerelateerde klachten voordoen. Maar op de lange termijn is de schade aanzienlijker. Stressbestendige mensen zijn doorgaans individualisten, ze komen veel vaker in conflictsituaties terecht, ze jakkeren zichzelf voortdurend af en krijgen geen signalen dat ze het rustiger aan moeten doen. Op een bepaald moment belanden ze in het ziekenhuis met een infarct of een beroerte, zonder ooit tevoren enige gezondheidsklachten te hebben gehad. Stressgevoelige mensen krijgen veel vroeger van hun lichaam het signaal dat ze over de grens gaan. Ik omschrijf het graag zo: stressgevoelige mensen dalen met een kanarie in een kooitje de mijnschacht in, stressbestendige mensen denken dat ze het gas zelf wel zullen ruiken.'

7. Stress wordt je aangedaan, je kunt er zelf niets tegen doen

'Nu komen we echt bij de kern van de zaak. Iedereen wijt stress aan externe factoren, en verwacht dat daaraan verholpen wordt. Terwijl je jezelf kunt trainen in het omgaan met stress. Er zijn technieken bij de vleet. Je energie juist besteden, om te beginnen. Ik haal hier altijd de wet van Pareto boven, de beroemde 80/20-regel: je bereikt tachtig procent van je resultaten met twintig procent van je energie. Laat die andere twintig procent resultaten dan vallen. Met andere woorden: hang de perfectionist niet uit, dat slorpt onevenredig veel tijd en energie op.'

'Mensen hebben ook altijd de neiging om hun 'kernkwaliteiten' te ver door te drijven. Analytische geesten blijven te lang analyseren voor ze in actie schieten. Kritische mensen worden rebels in plaats van constructief bij te dragen. Zo brengen ze zichzelf in stresssituaties. Ze moeten het 'positieve omgekeerde' doen van waar ze het beste in zijn.'

'Zo zijn er tientallen tips, ik geef er nog eentje. Vlamingen zijn onverbeterlijke 'liefdesjunks'. We hechten te veel belang aan wat anderen van ons denken, ook in onze werkomgeving willen we dat iedereen ons graag ziet. Als ik nog eens de wet van Pareto mag parafraseren: je zult altijd twintig procent van je collega's tegen je hebben, verspil daar dus geen energie aan. Wees gewoon jezelf, en kom eerlijk voor je mening op.'